Geneza nazwiska

Nazwisko Windak bardzo dobrze komponuje się w wielickim kręgu nazwisk, których genezą jest kopalnia. Takie nazwy „odkopalniane” to właściwie nazwy odzawodowe np.Walacz i nazwy proste np. Bałwan. Nazwisko Windak w sposób łatwy i pozornie pewny przywodzi na myśl urządzenie kopalniane tj „windę”. Windak byłby obecnym „windziarzem”, czyli tym który obsługuje urządzenie zwane windą. Problemem jednak jest, że windę jako urządzenie wynaleziono w poł. XIXw. w USA, a nazwisko notowane jest przynajmniej od końca XVIw. Można próbować łączyć nasze nazwisko z niemieckim czasownikiem „winden” czyli nawijać, wciągać. W kopalni oczywiście było sporo urządzeń, których zasada działania opierała się na nawijaniu lin i w następstwie wyciąganiu, przesuwaniu urobku solnego. Teza ta jest wzmacniana przez wprowadzanie nazw niemieckich do kopalni przez nadzór niemieckojęzyczny i nowinki techniczne zazwyczaj pochodzące z Niemiec, czy Austrii. Tak jak widać, windak musiałby być osobą związaną z obsługą takich urządzeń.

Wszystko co powyższe wygląda fajnie i niestety złudnie, bo istnieje kilka problemów.

  1. W kopalni soli w Wieliczce nie było takich górników, którzy nazywaliby się „windakami”, są natomiast górnicy, którzy zajmowali się i obsługiwali  kieraty, kołowroty itp. Nazwa tych górników to „trybarze” i co ciekawe; w Wieliczce w metrykach XVIIw. występuje rodzina o nazwisku „Trybarz” pisana jako „Trÿbarz”.
  2. Pierwsze zapisy nazwiska „Windak” są związane ze wsią Trąbki i musiało tam powstać najwcześniej ok. 1580r. co jest jednak mało prawdopodobne.
  3. Wszystkie powyższe rozważania i wiązania nazwiska Windak z „windą”, czy „winden” pozornie bezsporne są jednak tezami nie popartymi żadnymi zapisami historycznymi, czy kręgiem historyczno-geograficznym występowania nazwiska Windak. Szukanie etymologii nazwiska prze „windę”, „winden”, „Benedykta”, „bindugę” itd. jest „chodzeniem po ciemku” i czystą spekulatywną zabawą słowną. Metodologia (tzw. brzytwa Ockhama) określenia pochodzenia nazwy, typu nazwiska winna być prosta, powinna mieć poparcie zapisu historycznego, a ponad wszystko musi być poparta genealogią.
  4. Lingwiści polscy nie wiążą nazwiska Windak powiązanego z nazewnictwem kopalnianym czy technicznym.

   To skąd właściwie to nazwisko?

   Nazwisko Windak to zniekształcone staropruskie imię Windikō, które oznacza syna Winde. Windikō jest więc nazwiskiem odojcowskim podobnie jak nazwiska Tomasik-  syn Tomasza, Piotrowicz-  syn Piotra, Jacobson-  syn Jakuba czy McArthur-  syn Artura itd.

   Windak właściwie oznacza „POCHODZĄCEGO Z RODU WINDE. Ród ten w dawnych Prusach był znaczącym rodem, czego dowodem jest istnienie aż 14-stu miejscowości pochodzących od tego rodu. 13 miejscowości zwało się po prusku dosł. wsiami Windego czyli Windekaymami. Kaym [pol. kajmy, kiejmy] to rodzaj wsi pruskiej, wsi obronnej gdzie dawniej był gródek lub dwór. Drugi rodzaj wsi pruskiej to lauks [pol. ławki] to wieś otwarta, czyli pola. Takie rozróżnienie wsi zaistniało w okresie krzyżackim, bo w okresie staropruskim kaym i lauks stanowił jedność jak w innych krtajach dwór i wieś z polami. (więcej na ten temat w sekcji HISTORIA PRUSÓW / DO PRZYJŚCIA ŚW. WOJCIECHA) Do dzisiaj w Polsce istnieje tylko jedna miejscowość o pierwotnej nazwie pruskiej, są to Windykajmy pod Kętrzynem. Zniekształcenia pierwotnych pruskich nazw miejscowych i osobowych są związane z zapisem nazwy pruskiej na łacinę, na j. niemiecki i wreszcie na j. polski. Dodatkowe zmiany w pisowni były związane z wymową, lub z błędami pisarzy np. stara pruska nazwa  pewnej wsi pod Olsztynem WINDE-KAYMEN  zmieniała nazwę na Windtkeim- Windtken- Windikendorf- Windeken  Windken , a po 1945 roku na polskie ..........Wołowno. W późniejszym okresie nazwy miejscowości modą niemiecką ulegają skróceniu, i wtedy to powstają nazwy miejscowości Windyki k. Mławy gdzie mieszkają właściciele o nazwisku Windyka, Windyk k. Iławy gdzie mieszkają Windykowie, a w Windaku k. Chełmży mieszkają Windakowie.

   Windakowie wywodzą się z miejscowości Windak.  W czasach krzyżackich wieś posiadała dwie nazwy tj. nazwę Windak (wspominaną w 1400 roku) i Nydecke -wynikało to z faktu ustanowienia typowego majątku rycerskiego na prawie pruskim stworzonego przez Krzyżaków, a mającego ok. 8 łanów (prawdopodobnie przyłączono do dawnej dwułamowej wsi obronnej Windak sąsiednią nowo powstałą wieś Nydecke o pow. 6 łanów. Nazwa Nydecke to w uproszczeniu po polsku znaczy Nowa Wieś. Windak stał się przysiółkiem Nydecke, a właściciele tj. Windakowie zaczęli pisać się odmiejscowo czyli von Nydecke [pol. z Nydecke], lecz nadal są zwani swym pierwotnym nazwiskiem.

   Zagadnienie pochodzenia nazwy Windak było rozpatrywane przez zespół lingwistów kierowany przez prof. Witolda Taszyckiego[1].  Naukowcy ci,  nazwę Windak wraz z innymi pięcioma nazwami włożyli w grupę „nazw niejednoznacznych etymologicznie, które można analizować jako niemieckie". Zespół prof. Kazimierza Rymuta[2] podobnie myśląc wyprowadzał nazwisko nasze jako :

  1. "Słowianin, także obcy przybysz" od nazwy  ludu Wenetów przeniesionej później na Słowian -[stwniem.] Winida
  2. słowa [niem.] der Wind - wiatr

   Ciekawe, że te dwa zespoły polskich naukowców nie wzięły pod uwagę tożsamości nazwy miejscowej z nazwą osobową. Naukowcy też nie wzięli pod uwagę częstych nazw miejscowych i osobowych z rejonu północno-wschodniej Polski. Słowniki pruskich nazw osobowych i miejscowych są wydane przez naukowców królewieckich już w latach 20-tych XX wieku.tj. G. Garullisa[3] i R. Trautmanna[4].

Na podstawie powyższych prac Garullisa, Trautmanna i Grasildy Blažiene[5],[6] wyznaczono położenie wielu miejscowości rodowych Winde lub Windikö.

1. Windekaym- Klein Windkeim i Gross Windkeim- Vindkiemis k. Świętej Siekierki

2. Windekaym k. Schiewenau k.Tapiawy

3. Windekaymen  Neuhof część Królewca

4. Windelauchs- Windlau-Wendelau-Vandeluva (lauchs to [prus.]lauks- [pol.] ławki, wieś)

5. Windekaymen- Windtkeim- Windtken- Windikendorf- Windeken  Windken  Wołowno k. Olsztyna

6. Windeck- Windek- Windikendorf- Windackendorf  teraz Sudwa k. Olsztynka

7. Windack- Windak  Nydecke k. Chełmży

8. Windgirren - Wittgirren  Berginswalde k. Ragnety ([prus.]girren-[pol.] las)

9. Windekenhayn- Windckenhagen- Windenhagen- od Wyndekoy dziś Winiec k. Ostródy

10. Windenhof  - obecnie Kunik k. Dobrego Miasta 

11. Winditen w Natangii (?)

12. Windyki k. Mławy

13. Windeck-Windyki k. Iławy

14. Windtken  Windykajmy k. Kętrzyna

 

Nazwy osobowe: Imiona/przydomki/nazwiska

1. Winde

2. Windikö-  Windenko- Windike- Wyndyche- Windica- Vindica

3. Windio- Wyndio

4. Windil

5. Windyk- Windek- Windyka- Windyga

6. Windek- Windak- Windack

Biliografia:

[1] Onomastica,  red. Witold Taszycki, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1998.

[2] Rymut Kazimierz, Nazwiska Polaków. Słownik historyczno-etymologiczny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Kraków 2001.

[3] Gerullis Georg , Die  altpreussischen Ortsnnamen, Leipzig-Berlin 1922r.

[4] Trautmann Reinhold, Die altpreussischen Personennamen, 1925r

[5] Grasilda Blažiene, Oiconyms with *kaim in East Prussia, History. A Collection of Lithuanian Universities' Research Papers(Istorija. Lietuvos aukštuju mokyklu mokslo darbai), issue: 72 / 2008

[6] Grasilda Blažiene , On the Issue Concerning Prussian Proper Names, History. A Collection of Lithuanian Universities' Research Papers (Istorija. Lietuvos aukštuju mokyklu mokslo darba i, Baltische Ortsnamen in Ostpreussen), issue: 79 / 2010

[7] Rozalia Przybytek, Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreussens (Nazwy miejscowe pochodzenia bałtyckiego w południowej części Prus Wschodnich), Stuttgart 1993

Tajemnica pochodzenia nazwiska

 Windak właściwie oznacza „POCHODZĄCEGO Z RODU WINDE” i dokładnie jest spieszczeniem imienia Winde. Końcówka pruska -ikö, -ike odpowiada końcówce w j. polskim -ek, -ak, ,-ik, -czek, -czak, -szczak , -szczyk i podobnie powstają nazwiska staropolskie tj. Janiszek - syn Janisza, Pietrzak-syn Piotra, Stanik- syn Stanisława, Janiszczyk - syn Janiszewkiego itd.

   W zasadzie należałoby zakończyć sprawę powstania naszego nazwiska-imienia, że jest ono pochodzenia pruskiego, że początkowo zostało zgermanizowane, później spolonizowane i że jest starym nazwiskiem, ale pod względem onomastycznym czyli znaczeniowym istnieje jednak problem. Dla nazwiska Janeczek, nie ma problemu znaczenia nazwiska, bo jest synem Jana, a samo imię Jan oznacza “Yehohanan”- cieszący się boską łaską lub jest łaską od Boga-Yahve, problemem jest od którego z Janów pochodzi. Dla nazwisk Windak, Windyk, Windek, Windyka, (zapisy odimienne: Vindica, Windack, Windeck, Windiko, Windike, zapisy odmiejscowe: de Vindek, de Vindeken, von Windekendorf, von Windackendorf, von Windekeim ) nie ma problemu od kogo pochodzimy, bo pochodzimy od Prusa Winde (mogło być ich nawet kilku, ale to oznacza, że i tak pochodzimy z tego rodu) , natomiast jest problem znaczeniowy imienia Winde.

Geneza nazwy osobowej Winde:

Hipoteza 1: Pochodzenie skandynawskie.

ZA:

- nazwa osobowa komponuje się z nazwą pospolitą [germ. Wind] wiatr, dla ludów morskich, żeglarzy na przykład Skandynawów to słowo jest obdarzone szacunkiem. “Winde” mogło oznaczać “pochodzącego od wiatru czyli ducha, bóstwa” czyli "obdarzonego mocą", lub “pochodzącego z niewiadomo skąd, przybysza”. Ten mistycyzm i tajemnicę podkreśla Chrystus Nikodemowi: Wiatr wieje tam, gdzie chce i szum jego słyszysz, lecz nie wiesz skąd przychodzi i dokąd podąża. (J 3,8). 

- W Szwecji jest zarejestrowanych 19-ście osób o nazwisku Vinde i 34 osoby o nazwisku Winde

- ze względu na wydarzenia historyczne tj. napływ ludności pochodzenia skandynawskiego:

1. gockiej w okresie I-VI w. n.e. na tereny Pomezanii i Pogezanii.

2. jutlandzkiej (gockiej) w okresie pocz. VI w. - początki powstania Prus (mit Widewuto)

3. wikińskiej w okresie VIII-XII w. n.e. na tereny Pomezanii, Pogezanii, Warmii, Natangii, Sambii i Skalowii.

- genealogia DNA potwierdza obecność naszej haplogrupy R-Z196 w południowej Skandynawii .

 

Hipoteza 2: Pochodzenie celtycko-wenetyjskie

ZA:

- nazwa osobowa Winde może być pochodzenia celtyckiego. Nazwa Winde mogła zmienić się poprzez język germański z języka celtyckiego veni- 'ród, rasa, rodzina, pokrewieństwo' (gal. Venicarus, bretoń. gwenn), oraz przyrostek -eto. A zatem Veneti to po prostu 'współrodowcy'.

Celtowie byli obecni na ziemiach bałtyjskich, kontrolowali szlak bursztynowy, byli pośrednikami w handlu pomiędzy Rzymem, a Estami (Prusami).

- nazwa osobowa Winde może być wenetyjska. Wg pewnego lingwisty “nazwa plemienna Enetoi/Veneti, etc. kontynuuje indoeuropejski pierwiastek czasownikowy *wenH- w znaczeniu "liebgewinnen, kochać", por. het. wenzi, wedyckie vana:ti, ale też staroang. una "być zadowolonym", starowysokoniem. wone:n "przebywac'. Enetoi odzwierciedla więc strukturę *wenH-to- z częstym sufiksem (przymiotniki od czasowników, albo imiesłowy bierne, etc.). zakładamy istnienie formacji *wenH-to> *wenHe-to > *wene-to-. Nazwa miałaby znaczenie dosłownie "kochani, lubiani" co być może należy interpretować jako "spokrewnieni". Nazwa niemiecka Winden to przekształcona nazwa Wenet- z charakterystyczną zmianą dla germańskiego, czyli en > in i z przesuwką germańską, czyli t > d”

Ze względu, że wenetyjski i celtycki należą do tej samej grupy języków italo-celtyckich w zasadzie wyjaśnienie nazwy Winde jest podobne, czyli “pochodzący z plemienia Windów”, tymi Windami są plemiona ludów Wenetów litewskich i łotewskich. Od tych Windów istnieją także nazwy geograficzne na ziemiach bałtyjskich tzw. toponimy np. rzeka Winduga, Windawa, miasto Windawa i Wenden (Kieś). Idąc tym tropem nazwa osobowa “Winde” jest podobna do nazwisk używanych w Polsce tj. Niemiec, Czech, Rusoń itd. Gdyby tak było, to nasze nazwisko byłoby jedną z najstarszych nazw osobowych istniejących i funkcjonujących do czasów współczesnych.

- genealogia DNA potwierdza, że nasza haplogrupa jest “celtycka”. Jeżeli założymy, że Venetowie są ludem w którym występuje nośnik genetyczny tj. celtycki, a świadczyć może o tym język z grupy italo-celtyckiej to hipotezy celtycka lub wenetyjska może mieć sens.

 

Te dwie hipotezy, które podałem są właściwie rozszerzeniem propozycji etymologicznej nazwiska Windak podanego przez prof. Rymuta z tym, że Wind nie jest pochodzenia niemieckiego tylko germańskiego-skandynawskiego, a Winde pochodzi od Wenetów, (Venethi), ale nie od Wenedów-Słowian. Prof. Rymut miał ‘nosa” co do nazw, trzeba to przyznać.

Zabawa w znaczenie nazwiska jest przednia, zwłaszcza, gdy poznajemy historię, dawne ludy mieszkające na ziemiach obecnie polskich. Odkrywamy historię, której nie ma w podręcznikach szkolnych. Widzimy przestrzeń dla wielu hipotez, zaczynamy myśleć, sprawdzać, możemy też wchodzić w krąg historia kontra świat wyimaginowany, fantasy. Tolkien w swych “Władcach pierścieni” wykorzystał wiedzę historyczną tj. wydarzenia, imiona, ubiór, broń, ustroje społeczne, wierzenia Wenetów, Celtów, Gotów, Wikingów. Te dawne ludy, były obecne na ziemiach pruskich i polskich - potwierdzają to archeolodzy i lingwiści.